Ο εργονομικός σχεδιασμός των αιθουσών ελέγχου αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για την αποτελεσματική διαχείριση των βιομηχανικών μονάδων, ενώ η σύγχρονη τεχνολογία εξασφαλίζει τη λειτουργικότητά τους μέσω ψηφιακών συστημάτων.
Άρθρο της κ. Σωτηρίας Δριβάλου*
Στη βιομηχανία, τις μεταφορές και τη δημόσια ασφάλεια είναι απαραίτητη η ύπαρξη κέντρων συντονισμού μικρής ή μεγάλης κλίμακας, για την παρακολούθηση και διαχείριση των υποδομών και των λειτουργιών τους. Τα κέντρα συντονισμού – αίθουσες ελέγχου πρέπει να διαθέτουν κατάλληλο τεχνολογικό εξοπλισμό και προσωπικό, ώστε να διασφαλίζεται η ομαλή και αξιόπιστη λειτουργία του συστήματος, καθώς και η ανθεκτικότητά του κατά τη διαχείριση κρίσεων σε υποδομές, εγκαταστάσεις και ανθρώπινους πόρους.
Ο σύγχρονος τεχνολογικός εξοπλισμός για αίθουσες ελέγχου περιλαμβάνει διαδραστικές ψηφιακές τεχνολογίες (οθόνες προβολής δυναμικής πληροφορίας, εικόνων και βίντεο), ευέλικτο και προσαρμόσιμο εξοπλισμό σταθμών εργασίας (ρυθμιζόμενες επιφάνειες εργασίας και καθίσματα), καθώς και «έξυπνα» συστήματα αυτοματισμών που επιτρέπουν τον έλεγχο του κλιματισμού και του φωτισμού, στο περιβάλλον εργασίας.
Η αξιοποίηση των δυνατοτήτων του σύγχρονου εξοπλισμού βελτιστοποιείται όταν ο μορφολογικός σχεδιασμός των αιθουσών ελέγχου γίνεται βάσει κατάλληλων εργονομικών προδιαγραφών. Οι προδιαγραφές αυτές εστιάζουν στη χωρική οργάνωση και ρύθμιση του εξοπλισμού με τρόπο που διαμορφώνει ένα περιβάλλον λειτουργικό, προσαρμοσμένο στις σύγχρονες ανάγκες των εργαζομένων.
Οθόνες και διαδραστικά τραπέζια
Στις σύγχρονες αίθουσες ελέγχου, οι εργαζόμενοι χρησιμοποιούν πολλαπλές οθόνες που είναι τοποθετημένες στο σταθμό εργασίας τους, ενώ ταυτόχρονα παρακολουθούν κρίσιμες πληροφορίες για τις επιδόσεις του πεδίου και για συναγερμούς σε μεγάλες οθόνες τοίχου (βλ. εικόνες 1, 2). Τα διαδραστικά τραπέζια αποτελούν σύγχρονα μέσα οπτικής απεικόνισης πληροφορίας και απτικής διάδρασης με στοιχεία του πεδίου. Έχουν δυνατότητα εύκολης μετακίνησης και περιστροφής 180 μοιρών γύρω από τον κάθετο άξονά τους, και μπορούν να τοποθετηθούν σε διαφορετικά σημεία της αίθουσας, προκειμένου να εξυπηρετήσουν εξειδικευμένες ανάγκες.
Στις γραμμές θέασης των εργαζομένων από τους σταθμούς εργασίας, συχνά παρεμβάλλονται φυσικά εμπόδια (π.χ. επιτραπέζιος εξοπλισμός άλλων σταθμών εργασίας), που εμποδίζουν την οπτική πρόσβαση στην πληροφορία της οθόνης τοίχου, καθώς και την οπτική διάδραση με άλλους εργαζόμενους στο χώρο.
Για το λόγο αυτό είναι σημαντικό, για τις διαφορετικές θέσεις – κλίσεις του κεφαλιού και των ματιών την ώρα εργασίας, να αξιολογούνται οι γωνίες θέασης, τόσο στον κατακόρυφο όσο και στον οριζόντιο άξονα, και εάν εντοπιστούν φυσικά εμπόδια να γίνονται κατάλληλες προσαρμογές στη διάταξη των σταθμών εργασίας και στον εξοπλισμό της αίθουσας.
Η χωροθέτηση των σταθμών εργασίας μέσα στην αίθουσα ελέγχου θα πρέπει να συμβαδίζει με την κατανομή της ευθύνης και με τις απαιτήσεις για επίβλεψη των εργαζομένων, να λαμβάνει υπόψη τα επίσημα και ανεπίσημα κανάλια πληροφόρησης και να διευκολύνει τη λεκτική και μη λεκτική επικοινωνία των εργαζομένων.
Το πρότυπο ISO 6385:2016 (Ergonomics principles in the design of work systems) υποστηρίζει την εξαγωγή προδιαγραφών χωροθέτησης. Επιπλέον, τα πρότυπα ISO 11064-3:1999 (Ergonomic design of control centres – Control room layout) και ISO 11064-2:2000 (Ergonomic design of control centres – Principles for the arrangement of control suites) παρέχουν κατευθυντήριες οδηγίες για τη διαρρύθμιση της αίθουσας ελέγχου, ώστε να τοποθετούνται κατάλληλα οι σύγχρονες οθόνες τοίχου και τα διαδραστικά τραπέζια.
Προσαρμόσιμοι σταθμοί εργασίας
Ο σύγχρονος εξοπλισμός αιθουσών ελέγχου (επιφάνειες εργασίας, καθίσματα) παρέχει δυνατότητες προσαρμογής σε εργαζόμενους με διαφορετικά ανθρωπομετρικά χαρακτηριστικά και απαιτήσεις εργασίας. Οι σύγχρονες επιφάνειες εργασίας είναι ρυθμιζόμενου ύψους (με χειροκίνητα ή ηλεκτρικά χειριστήρια), ώστε να επιτρέπουν στους εργαζόμενους να λαμβάνουν θέση καθιστού, ημικαθιστού ή όρθιου.
Επιπλέον, οι επιφάνειες εργασίας έχουν δυνατότητα ρύθμισης σε πλάτος, βάθος και κλίση, έτσι ώστε οι εργαζόμενοι να κινούν και να τοποθετούν με άνεση τα πόδια τους όταν λαμβάνουν διαφορετικές στάσεις, να τοποθετούν και να χειρίζονται με άνεση τον απαραίτητο εξοπλισμό εργασίας (πληκτρολόγιο, ποντίκι, έγγραφα κλπ.), καθώς και να διατηρούν κατάλληλη απόσταση από την οθόνη καθώς εναλλάσσουν τις στάσεις του σώματος.
Οι απαιτήσεις κατάλληλης διαμόρφωσης των θέσεων εργασίας, για εργαζόμενους με οθόνες οπτικής απεικόνισης εντός των αιθουσών ελέγχου, προσδιορίζονται στα πρότυπα ISO 11064-4:2013 (Ergonomic design of control centres – Layout and dimensions of workstations) και ISO 9241-5:2024 (Ergonomics of human-system interaction – Workstation layout and postural requirements).
Είναι πολύ σημαντικό οι εργαζόμενοι στις αίθουσες ελέγχου να λαμβάνουν εκπαίδευση, ώστε να γνωρίζουν πώς μπορούν να αξιοποιούν τις δυνατότητες ρύθμισης των σύγχρονων επιφανειών και καθισμάτων εργασίας, προσαρμόζοντάς τα κατάλληλα στα δικά τους ανθρωπομετρικά χαρακτηριστικά.
Έξυπνα συστήματα ρύθμισης του κλίματος
Η ρύθμιση των συστημάτων κλιματισμού και καθαρισμού αέρα των αιθουσών ελέγχου προκαλεί συχνά αίσθηση ζέστης ή κρύου ή ασύμμετρης ψύξης από ρεύματα αέρα στους εργαζόμενους. Τα φαινόμενα αυτά μπορούν να επηρεάσουν αρνητικά την απόδοσή τους, τόσο σε εργασίες που απαιτούν νοητική επεξεργασία (π.χ. προβλήματα συγκέντρωσης, προσοχής και αξιολόγησης πληροφορίας), όσο και σε εργασίες που απαιτούν φυσική δραστηριότητα, όπως είναι ο χειρισμός οθονών αφής (π.χ. το κρύο μπορεί να μειώνει την ευαισθησία της αφής, ενώ η ζέστη προκαλεί εφίδρωση στα χέρια).
Δεδομένου ότι και η λειτουργία του τεχνολογικού εξοπλισμού (όπως είναι π.χ. επιτραπέζιες και επιτοίχιες οθόνες, εξοπλισμός SCADA) επηρεάζεται από το θερμικό περιβάλλον (π.χ. μπορεί να υπερθερμανθούν), η κατάλληλη ρύθμιση του κλίματος σε μία αίθουσα ελέγχου, όπου συνυπάρχουν εργαζόμενοι και εξοπλισμός, απαιτεί κατάλληλη μελέτη και δυναμική προσαρμογή σε πραγματικό χρόνο.
Τα σύγχρονα έξυπνα συστήματα ρύθμισης κλίματος στα κτίρια, με τη βοήθεια δεδομένων που λαμβάνουν από κατανεμημένους στο χώρο αισθητήρες, μπορούν να υπολογίσουν δείκτες (όπως είναι π.χ. ο δείκτης ISO 7730:2005 Predicted Mean Vote [PMV] για την αίσθηση θερμότητας ή ψύχους μιας ομάδας ανθρώπων) και να κάνουν κατάλληλη προσαρμογή του κλίματος στο χώρο, εξοικονομώντας ταυτόχρονα και ενεργειακούς πόρους.
Τεχνολογίες εξατομικευμένης ρύθμισης
Την τελευταία δεκαετία, οι εργαζόμενοι στον ίδιο σταθμό εργασίας σε διαφορετικές βάρδιες μπορούν να εξατομικεύσουν τις ρυθμίσεις σύμφωνα με τα ανθρωπομετρικά χαρακτηριστικά και τις προτιμήσεις τους (ύψος επιφάνειας εργασίας, θέση χειριστηρίων, απόσταση – κλίση οθονών, τοπικό φωτισμό και τοπική θερμοκρασία και ταχύτητα αέρα).
Αυτό επιτυγχάνεται μέσω της αποθήκευσης της ομάδας ρυθμίσεων κάθε εργαζόμενου στο σύστημα ελέγχου του σταθμού εργασίας, και της άμεσης ενεργοποίησης αυτών των ρυθμίσεων με τη βοήθεια ατομικών έξυπνων καρτών, βραχιολιών RFID ή σχετικών εφαρμογών κινητού (βλ. εικόνα 3).
«Ο σύγχρονος τεχνολογικός εξοπλισμός, λοιπόν, υποστηρίζει την ανθρωποκεντρική προσέγγιση στο σχεδιασμό των αιθουσών ελέγχου. Η κατάλληλη προσαρμογή τόσο των σταθμών εργασίας και του θερμικού περιβάλλοντος όσο και του ακουστικού και φωτιστικού περιβάλλοντος, συμβάλλει στη μείωση της φυσικής και νοητικής κόπωσης των εργαζομένων, καθώς και στην παραγωγικότερη εργασία κατά τον έλεγχο υποδομών και εγκαταστάσεων.»
* Η κ. Σωτηρία Δριβάλου είναι μέλος του Εργαστηριακού Διδακτικού Προσωπικού (Ε.ΔΙ.Π.) στη Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου.
